د هر څيز په خپل ځائے قدروقيمت وي. زۀ دا نۀ وايم چې ګني د نورو ژبو څۀ ضرورت نشته. د هغو اهميت نشته. د هرې ژبې خپل ځائے دے، د هغې خپله سيمه ده، د هغې ژبې خپل مئينان دي، خپل پوهان او قدردان لري. زما د وطن ټولې ژبې زما ژبې دي. زۀ ئې په سر سترګو قبلوم. کۀ اردو وي کۀ پنجابي، کۀ انګرېزي، کۀ فارسي کۀ عربي، کۀ سندهي کۀ بلوچي کۀ کشميري. دا ټولې ژبې دي او زما ژبې دي کۀ د هر چا ژبې دي. خو دا زړۀ مې وائي چې نه څۀ فرق پکښې شته. څنګه؟ يعني بعضې لهجۍ پستې وي، لکه د مروتو لهجه، بعضې لهجې سختې وي لکه د يوسفزو لهجه، (د پرېشان خټک په قول درانۀ پښتانۀ) د ژبو په مقام او اهميت کښې هم فرق وي. لکه د قرآن ژبه عربي ده، دې ته مونږ په درنه سترګه ګورو. چې د عربۍ ليک په اخبار يا بل کاغذ ووينو چې په زمکه پروت وي نو د زمکې نه ئې راپورته کړو او سمبال ئې کړو. داسې دا ژبه د نورو ژبو نه فصيحه او بليغه ده. کېدے شي فارسي يا انګرېزي په فصاحت او بلاغت کښې يو شان وي.

     زۀ پښتون يم په پښتو غږېږم. د نورو ژبو  ذکر پکښې هسې راغلو.  زما پښتو د نورو ژبو نه امتياز لري. دا نورې ژپې يوه يا دوه معنې لري لکه اردو (لښکر، لښکري ژبه) پنجابي ( د پنجاب د اوسېدونکو ژبه) بلوچي او کشميري وغېره. دا د هغه ځائې د اوسېدنکو ژبې دي. زما خيال دے د دې نورو اردو، سندهۍ، پنجابۍ وغېره نوې هيڅ معنيٰ نشته او نۀ څوک دا دعويٰ کولے شي چې د دې دوېمه يا درېمه معني هم شته.

     پښتو  کثير المعاني ټکے دے.  منم چې پښتو يوه ژبه هم ده چې پښتون وي هغه به پښتو وائي خو د دې دا مطلب نۀ دے چې ګني پښتو نۀ وائي هغه به پښتون نۀ وي. نه نه، ولې نه داسې پښتانۀ هم شته چې پښتو نۀ ورځي خو پښتانۀ دي بلکې ډېر کلک پښتانۀ دي لکه د ميانوالي نيازي، د کلاچۍ ګنډا پور او د درابڼ مياخېل بابړ وغېره.

     خبره رانه په بله لاړه زۀ د پښتو په معنو بحث  کول غواړم.  چې دا نورې ژپې تقريباً يوه معني لري ولې زما پښتو کثير المعاني ټکے دے لکه د مثال په توګه د پښتو معنې او استعمال:

پښتو      ژبه او لسان             په پښتو غږېږه

پښتو          دستور، آئين، جرګه       پښتو داسې نۀ وائي

پښتو      غېرت، ننګ، پت     په تا کښې خو د پښتو نام و نشان نشته.

پښتو          ضد، وعده، عهد      خپله پښتودې تر سره نۀ کړه.

پښتو          کاڼے               قصه په پښتو ولاړه ده.

پښتو          مسلماني            لکه رمضان جاڼے تے پټان جاڼے

پښتو          ايمان                   چې پښتون وي هغه به مسلمان وي.

پښتو          ژوند، قاعده             په پښتو دې خاورې واړولې.

     کۀ داسې زۀ د پښتو د معنو په ليکلو بوخت شوم نو شايد چې درياب ترې نه جوړ شي. باوجود د دې چې زما پښتو دومره عظيمه او کثير المعاني ژبه ده بيا هم د پښتو سره چا پښتو ونۀ کړه. په خپله پښتون نن پښتو پرېښې ده. د پښتو ژبې د ترويج، ليک او لوست دپاره چا هم د زړۀ د اخلاصه خواري کړے او نۀ چا وکړه. پښتو يتيمه ده، د هغې په سر د چا لاس نشته مګر بيا هم ژوندۍ ده او انشاء اله ژوندۍ به وي.

     زمونږ ګران پخواني وزير اعليٰ ښاغلي اکرم دراني د سيال صېب د کتاب د مخ کتنې په وخت په بنو کښې اعلان وکړو چې په د پښتونخوا په ټولو سرکاري سکولونو کښې به تر پينځم پورې پښتو ضروري مضمون وي. هغه اعلان وۀ وشو، په برکت ئې لا تراوسه پوه نۀ شو.  زۀ دا د دراني صېب جرات ګڼم چې کم از کم هغۀ خو د پښتو خبره وکړه ګني نور حاکمان خو په دې شرمېږي. هغه بله ورځ د تعليم نګرانې وزيرې ډېر ښلکے نوم ئې دے  معراج همايون هغې دا خبره وکړه چې ريجنل لېنګويجز ته به توجه ورکولے شي. الله دې وکړي چې دا خبره رښتيا شي. د هغې دا وېنا په ګل بدله.

     د پښتو ژبې شاعران او ليکوال تر خپله وسه کوشش کوي چې په څۀ چل پښتو د پښتونخوا مدرسو کښې په حېث د مضمون شامله کړي. چې پښتو وائي، پښتو ليکي او پښتو لولي.  د هر شاعر اديب دا کوشش وي چې په څۀ طريقه د پښتو ژبې خدمت وکړي. هغه د بچو د خلې نه نمړۍ شوکوي او د پښتو ژبې خدمت کوي.

     هسې ګيله د پښتو اکېډمۍ نه راځي، هغوي په دې سلسله کښې څۀ خاص ګام نۀ دے پورته کړے. تنخواګانې اخلي او د خپلو کسانو کتابونه چاپ کوي.  د عامو ليکوالو هډو تپوس نۀ کوي.  کېدے شي دا پاليسي د حکومت وي او د اکېډمې واکداران په کښې ملامت نۀ وي. د اکېډمې واله لاسونه اوږدۀ وي. د هغو ذهنونه پراخه وي، سينې ئې لويې وي، فکرونه ئې لوړ وي په کار دا دي چې حکومت ته وخت په وخت د موقعې مناسبت سره داسې تجويزونه ورکړي چې د پښتو ښه پرې وشي.  خو هغوي به څۀ تجاويز ورکړي، هغوي خواران خو پښتو مجله هم په وخت نۀ چاپوي او نۀ ئې په وخت لوستونکو ته رسولے شي. حالانکې هغو خپله سالانه چنده هم جمع کړے وي. په ډي آئي خان کښې د پښتو يو لوستونکے هم نشته. ولې؟ ځکه چې مجله ور رسي نه. نو د هغو وس نشته د اکېډمۍ سره ئې احتجاجاً رابطې کټ کړي دي. د مشرانو خبرې د حکمت نه ډکې وي لکه چې وائي ملا ملا نور وس مې نۀ رسي خو په بانګ به دې کلمه ونۀ وايم.

     واي چې شاعران د قام سترګي وي. شاعر خپله دا خبره داسې کوي:

     هر شاعر کۀ ولي نۀ وي خالي نۀ وي       چې خبر وي د فطرت د زړۀ له رازه

     مونږ د پښتو مئينانو له پکار دي چې داسې تجاويز او منصوبې د وخت حاکمانو ته وخت په وخت وړاندې کوو چې د پښتو د ارتقا سبب جوړېږي او پښتو په خپلو پښو ودرېږي.

     هسې يو سوچ زما هم دے هغه داسې لکه اردو زمونږ د ملک قومي ژبه ده او انګرېزي بېن الاقوامي ژبه ده. د دې حقيقت نه څوک هم انکار نۀ کوي. دا دې په خپل ځائې وي. خو زمونږ د وطن دا نورې ژبې لکه پښتو، پنجابي، سندهي او بلوچي د دې دپاره هم څۀ کول پکار دي. زما تجويز دا دے چې مرکزي حکومت په شمول د صوبائي حکومتونو په متفقه طور دا څلور واړه ژبې په پرائمري لېول د يو مضمون په حېث چې يو کتاب ئې وي او په هغۀ کښې د څلورو واړو ژبو سبقونه شامل وي، شروع کړي. دا به د ګټې کار وي. د دې نقصان به نۀ وي او فائدې به ئې ډېرې وي.

     لکه يو خو به د دې څلورو ژبو د ويونکو اعتراض نۀ وي چې دا فلانۍ ژبه په کورس کښې ولې نشته ځکه چې د څلورو واړو ژبو نمائندګي به په دې کتاب کښې وي. د دې به يوه فائده دا هم وي چې مونږ ته به د خپلو دې صوبائي ژبو تکليف نۀ وي. زمونږ وګړي کۀ هرې صوبې ته ځي نو د هغه صوبې د ژبې سره به اشنا وي. لکه پښتون چې نن په پنجابۍ نۀ پوهېږي او پنجابے په پښتو. داسې پښتون په سندهۍ او سندهے په پښتو، پنجابے په بلوچۍ او بلوچے په پنجابۍ. نن مونږ ټول په دې ژبو نۀ پوهېږو واقعي چې نۀ پوهېږو. د دې کتاب په ذريعه به دا مسئله حل شي.

     زما د دې تجويز کۀ د هر اړخ نه جائزه واخستې شي نو انشاء الله چې نقضان به ئې نۀ وي. دا ټولې زمونږ خپلې ژپې دي. په کار دا وو چې پښتون ته پنجابي، پنجابي ته پښتو ورتلې. سندهي ته پښتو او پښتون ته سندهي، پښتون ته بلوچي او بلوچي ته پښتو ورتلې.  دا ټولې ژبې خوږې او پستې ژبې دي.  دې سره به زمونږ خپل مينځ کښې مينه هم زياته شي. د دې سره به مرکز ته هم تقويت ورسي او نور به هم مضبوط شي. زما يقين دے چې زما دا تجويز به معقول ي. خدائے دې وکړي چې د دې سره زمونږ پښتنو اودۀ بخت او پښتانۀ راويښ شي. زما مقصد پښتو ژبې له ترقي ورکول دي چې په هره طريقه وي پښتو ته فائده ورسي.    

برقعه

عبدالهادي حېران

کله چې جهاد د امريکې نه پاکستان ته راغے او مونږ ورته د افغانستان نه رامهاجر کړل شو نو برقعې هم ورسره سم تشريف راوړو. نيکۀ مې دې خداے وبخښي وئيل به ئې چې جهاد کښې مو ډېرې سختې او کړاوونه وليدل خو ډېرې ګټې مو هم ترلاسه کړې. هغه د جهاد نه برقعې ته زيات خوشحاله وۀ او هر ځائے کښې به ئې د دې صفتونه کول.  ښځو ته به ئې وئيل چې ايله ستاسو حيا او عزت خوندي شو خو سړو ته به ئې وئيل چې ايله مې په دې ښځو زړه يَخ شو. هغۀ به وئيل چې په برقعه کښې ښځه روانه وي نو دا پته ئې نۀ لګي چې ځوانه ده کۀ زړه. يو ځل ورته چا ووئيل چې د ځوانې او د زړې ښځې خو د پُوندو نه پته لګي نو بيا به ئې وئيل خدائے دې داسې برقعې راپېدا کړي چې د ښځو پښې هم پکښې پټې وي.

خدائے دې ئې اووۀ واړه جنتونه نصيب کړي دا ارمان ئې د ځان سره ګور ته يوړو خو  برقعه نن هم په خپل ارتقائي سفر کښې دې ځائے ته نۀ ده رسېدلې چې ځوانه ښځه پکښې ځوانه ښکاره نۀ شي. په دې کښې ماته د برقعې ګناه ښکاري هم نۀ ځکه چې ځواني خو چې په خر هم راشي نو ځان ښکاره کوي، د ښځې ځواني خو بيا د اوو پردو نه هم بڅرکي وباسي. البته په دې موده کښې داسې برقعې ما وليدلې چې د ښځې ښځه والے نور هم ښکاره کوي او کله کله خو يو هلک کلونه کلونه ځواني په ځوانو سترګو پسې دُوړه کړي خو په اخر کښې معلومه شي چې کومو سترګو په پېغلو پسې د ګرځېدو نه ويستلے دے هغو خپله ځواني څو لسيزې مخکښې وهلې ده. خو بيا پوئي شي چې فساد د سترګو نۀ بلکې د برقعې دے.

دا خبرې په خپل ځائے خو دا حقيقت هم په خپل ځائے دے چې برقعه يوه پړده ده او ځينې کارونه داسې وي چې کۀ په پړده کښې وشي نو د شر او فساد جوړېدو او خورېدو امکانات تر ډېره حده کمېږي. هم دا وجه وه چې کله په افغانستان کښې طالبان نازل شول او ښځو ته ئې برقعې په زور ورواغوستلې نو ډېر داسې کارونه په پړده کښې شول چې د طالبانو نه مخکښې ئې ډېر خلق بې پړدې کړي وو. دا پړده د خلقو دومره خوښه شوه چې برقعې ډېر مقبوليت پېدا کړو او بازار ئې يو دم جګ شو.

بيا خبره دې حد ته ورسېدله چې طالبانو به  ځينو ښځو ته په زور برقعې وراغوستولې نو د ځينو نه به ئې په زور ايستلې هم. د هغې وجه دا وه چې هغوى هر څۀ د برقعې نه لاندې کړي وو او کوم خلق چې د هر څۀ د معلومولو په خارښت اخته وي هغوى ورپسې برقعې واغوستلې تر څو وګوري چې د برقعې لاندې څۀ کېږي. دغو خلقو ډېر معلومات راوويستل خو ډېرې خبرې لا بيا هم تر هغه وخته د برقعې د لاندې پاتې شوې تر څو چې امريکې حمله وکړه او برقعه په پړده کښې د تښتېدو لپاره پکار راغله.

وائي چې د شکست په وخت تېښته کول هم نرتوب دے او چې بيا سړے په پړده کښې وتښتي نو دا خو نُور علٰى نُور خبره شوه. نۀ سيخ سوے نۀ کباب او د دې کار دپاره د ټولو نه بهترينه طريقه په برقعه کښې تښتېدل دي. ډېر خلق پکښې تښتېدلي او د برياليتوب د اوچتو غرونو سرونو ته رسېدلي دي. خو کله بيا داسې هم وشي چې د چا نصيب خوار وي او خدائے ورته په قهر شوے وي نو په برقعه کښې ونيول شي.

زما په خيال خو دغسې خلقو له خفه کېدل نه دي پکار ځکه چې د ګټې سره تاوان تړلے وي. خو ځينې خلق داسې وي چې واړۀ ځانونه ورته غټ ښکاري او غټ ځانونه بيا په وړو برقعو کښې وردننه کړي. نو چرته د نازک اندامه جينکو برقعې او چرته په ظاهره غټ وجودونه. نو روغه جوړه معامله په شرم واوړي او شرم هم داسې چې په هر ګوټ پېر درپسې د مياو غږ کوي. خدائے دې د داسې شرم نه هر بنده مسلمان، هندو، عيسائي وغېره وغېره په امان کړي.

يو وخت داسې وۀ چې زۀ پخپله هم د مذهبي انتهاپسندۍ په لُومو کښې بد بد ګېر وُم او د خپل خدائے بخښلي نيکۀ په څېر د داسې برقعې ملاتړے وُم چې کۀ د ښځې پکښې ساه بنده شي هم خېر دے ځکه چې زمونږ عقيده دا وه چې د ښځې لپاره يا کور دے يا ګور او کۀ د دې په منځ کښې کومه بله لار اختياروي نو بيا هم ورله ګور دے. بيا چې د مذهبي انتهاپسندۍ د لُومو نه راووتلم نو د برقعې د ضرورت څۀ چې د اهميت نه هم منکر شوم خو په ماضي قريب کښې د سُور جومات تورو برقعو لکه څنګه چې په ټوله دنيا کښې د دې سيمې د خلقو په ذهنونو بد يا ښۀ اثرات وغورځول نو زۀ هم ترېنه بچ پاتې نۀ شوم. په دغه معامله کښې برقعه هر څو کۀ ډېره وشرمېدله خو مشهوره هم ډېره شوه او شهرت په بدل د شرمېدو او رسوايۍ کښې د نننۍ نړۍ د اصولو سره سم د زيان سودا نۀ ده، ځکه چې د سياست او جمهوريت نه نيولې تر پيانڅو پورې هر څۀ شرمېدلي دي.

څو ورځې وړاندې يو ملګري مې رانه پوښتنه  وکړه چې ايا برقعه د پښتنو په عنعناتو کښې شامله ده؟ ما ورته ووئيل نه. وئيل دليل؟ ما وئيل زمونږ د مشرانو وېنا ده چې د دې جهاد او مهاجرت نه مخکښې برقعه نۀ وه او بل دا چې ما تراوسه پورې داسې کومه ټپه يا په کلاسيک شاعرۍ کښې داسې کوم شعر نۀ دے اورېدلے چې د برقعې ذکر پکښې راغلے وي. خو د هغۀ نظر دا وۀ چې نننو حقيقتونو پښتنې ښځې او برقعه سره لازم او ملزوم کړي دي. ما ورته ووئيل د دې ننني حقيقت په اړه د هم دې نننۍ زمانې يوه څلوريځه مې په ذهن کښې شته او هغه دا ده چې: